Η ελληνική Διασπορά σε Αίγυπτο και Μέση Ανατολή

Η ελληνική Διασπορά σε Αίγυπτο και Μέση Ανατολή Από Greek News Agenda - Rethinking Greece Angelos Dalachanis on the Greek Diaspora in Egypt and the Middle East
 
Ο Άγγελος Νταλαχάνης είναι ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS) και ήταν μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Seeger Center for Hellenic Studies στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον και στη Γαλλική Σχολή της Αθήνας. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στην ιστορία της μετανάστευσης, της εργασίας και της ελληνικής διασποράς στην Ανατολική Μεσόγειο στη σύγχρονη περίοδο. Είναι συγγραφέας του «The Greek Exodus from Egypt: Diaspora Politics and Emigration, 1937–1962» (2017) και έχει συνεπιμεληθεί, με τον Vincent Lemire το «Ordinary Jerusalem, 1840-1940: Opening New Archives, Revisiting a Global City».

Ο Άγγελος Νταλαχάνης μίλησε στο Rethinking Greece για τα κοινωνικό-οικονομικά χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινότητας στην Αίγυπτο και την Ιερουσαλήμ, την ελληνική «έξοδο» από την Αίγυπτο στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και πώς σχετίζεται με τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την κατάρρευση των αποικιακών αυτοκρατοριών και τον Ψυχρό Πόλεμο; τις πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων της διασποράς και του ελληνικού κράτους και, τέλος, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ελληνικές κοινότητες της διασποράς στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Σε ό,τι αφορά μια πιο δυναμική ελληνική παρουσία στη Μέση Ανατολή, τονίζει τον ρόλο που μπορούν να παίξουν τα ελληνικά πανεπιστήμια, δίνοντας περισσότερες υποτροφίες σε φοιτητές από την περιοχή ώστε να έρθουν να σπουδάσουν στην Ελλάδα και αξιοποιώντας το ανθρώπινο κεφάλαιο πολλών φοιτητές από τον Λίβανο, την Αίγυπτο, τη Συρία, το Ιράν και άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής που έχουν σπουδάσει σε ελληνικά Πανεπιστήμια τις τελευταίες δεκαετίες. Καταλήγει ότι «για να ξανασκεφτούμε την ελληνική παρουσία στη Μέση Ανατολή, χρειαζόμαστε ιστορική γνώση της περιοχής και των ανθρώπων της, καθώς και ισχυρή φαντασία και αμερόληπτη στάση».
Οι Έλληνες ήταν η μεγαλύτερη κοινότητα ξένων που ζούσαν στην Αίγυπτο κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Πόσο μεγάλη ήταν η ελληνική κοινότητα στην Αίγυπτο και ποια τα κοινωνικό-οικονομικά χαρακτηριστικά της;
Πράγματι, η ελληνική κοινότητα ήταν η μεγαλύτερη ξένη κοινότητα στην Αίγυπτο κατά τον 19ο αιώνα και μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, ακολουθούμενη από τους Ιταλούς. Ο ελληνικός πληθυσμός παρουσίασε διακυμάνσεις στην πορεία αυτής της περιόδου, φτάνοντας στο αποκορύφωμά του στα τέλη της δεκαετίας του 1920, μετά την άφιξη στην Αίγυπτο Ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Τότε, σύμφωνα με επίσημα στατιστικά στοιχεία, στην Αίγυπτο ζούσαν περίπου 77.000 Έλληνες υπήκοοι, ενώ ο συνολικός πληθυσμός της Αιγύπτου ξεπερνούσε τα 14 εκατομμύρια. Λίγο πριν από την φυγή των αρχών της δεκαετίας του 1960, ο αριθμός των Ελλήνων πολιτών είχε ήδη μειωθεί σε περίπου 48.000, ενώ ο αιγυπτιακός πληθυσμός είχε σχεδόν διπλασιαστεί, πλησιάζοντας τα 26 εκατομμύρια.
Άλλοι αριθμοί που εξακολουθούν να εμφανίζονται κατά καιρούς στη δημόσια συζήτηση και μερικές φορές στην ιστορική βιβλιογραφία για τη δημογραφική δύναμη των Ελλήνων στην Αίγυπτο, βασίζονται σε αυθαίρετες εκτιμήσεις και πάντα δείχνουν ότι η κοινότητα είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι φαινόταν στην απογραφή. Πολλές εξηγήσεις μπορούν να δοθούν για τη διαφορά μεταξύ των επίσημων στατιστικών και των εκτιμήσεων. Αλλά υπάρχει μια εξήγηση στην οποία θα ήθελα να επιμείνω. Αυτή η διαφορά οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αβεβαιότητα σχετικά με το ποιος θα μπορούσε να θεωρηθεί Έλληνας στην Αίγυπτο: Ήταν μόνο αυτοί που ήταν πολίτες του ελληνικού κράτους; Οι ελληνικής καταγωγής; Οι ορθόδοξοι χριστιανοί που μιλούσαν ελληνικά; Είναι λοιπόν σημαντικό να τονίσουμε εδώ ότι ούτε οι απογραφείς, ούτε οι ελληνικές διπλωματικές αρχές και κοινότητες είχαν σαφή εικόνα για τον ακριβή αριθμό του ελληνικού πληθυσμού στην Αίγυπτο, γιατί δεν ήταν σαφές ποιος ακριβώς αποτελούσε αυτή την κοινότητα. Αν και θεωρούμε τους Έλληνες μια ενιαία οντότητα, τα όρια της κοινότητας δεν ήταν σταθερά καθορισμένα, αλλά ήταν ρευστά και συνεχώς μεταβαλλόμενα.
Ένα πράγμα είναι σίγουρο. Παρόλο που οι Έλληνες δεν ξεπέρασαν ποτέ το 0,6% του συνολικού πληθυσμού της Αιγύπτου στις αρχές του 20ού αιώνα, η οικονομική τους ισχύς ήταν τεράστια, κυρίως λόγω της κυρίαρχης θέσης της ελληνικής οικονομικής ελίτ στον τομέα του βαμβακιού και των τραπεζών. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλοι οι Έλληνες της Αιγύπτου ήταν πλούσιοι, μάλλον το αντίθετο ίσχυε.
The Emmanouil Benakis family, Alexandria at the beginning of the 20th century. Collection of Alexandros K. Samaras
Οι περισσότεροι Έλληνες έφτασαν στην Αίγυπτο τον 19ο και τις αρχές του 20ου αιώνα ως μετανάστες. Αρχικά, το κίνημα αυτό αφορούσε μεγαλέμπορους που αποτελούσαν μέρος της ελληνικής εμπορικής διασποράς γύρω από τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Στην Αίγυπτο, δημιούργησαν κόμβους εκτεταμένων εμπορικών δικτύων, με την ενθάρρυνση του Μοχάμεντ Άλι, ηγέτη της Αιγύπτου από το 1805 έως το 1848, ο οποίος ευνόησε την εγκατάστασή τους στη χώρα. Αργότερα, η μετανάστευση στην Αίγυπτο πήρε επίσης τη μορφή μαζικού εργατικού κινήματος, όπως στην περίπτωση χιλιάδων Δωδεκανήσιων που ήρθαν να εργαστούν για την κατασκευή της διώρυγας του Σουέζ. Οι νεοαφιχθέντες Έλληνες εγκαταστάθηκαν όχι μόνο στο Κάιρο και την Αλεξάνδρεια, αλλά κατοίκησαν επίσης στην παλιά πόλη του Σουέζ και στις νεοϊδρυθείσες πόλεις στην περιοχή της διώρυγας του Σουέζ, το Πορτ Σάιντ και την Ισμαηλία, ενώ διείσδυσαν και στο εσωτερικό, δηλαδή στις πόλεις του Δέλτα του Νείλου όπως η Μανσούρα, η Τάντα και το Ζαγκαζίγκ, καθώς και την Άνω Αίγυπτο.
Οι Έλληνες μετανάστες που έφτασαν στην Αίγυπτο ασχολήθηκαν με ένα ευρύ φάσμα οικονομικών δραστηριοτήτων. Οι μεγαλέμποροι βαμβακιού της Αλεξάνδρειας και άλλοι επιχειρηματίες (Γεώργιος Αβέρωφ, Εμμανουήλ Μπενάκης, Κωνσταντίνος Σαλβάγος κ.ά.), οι οποίοι είναι πλέον γνωστοί ως επί το πλείστον για τη δράση τους ως ευεργέτες, αποτελούσαν μόνο ένα εξαιρετικά μικρό μέρος της κοινότητας. Οι οικονομικές ελίτ επωφελήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από το καθεστώς των Διομολογήσεων και τη βρετανική ημι-αποικιακή παρουσία στην Αίγυπτο μετά το 1882. Οι Διομολογήσεις ήταν διμερείς συμφωνίες μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μεμονωμένων κρατών που ρύθμιζαν τα δικαιώματα και τα ειδικά προνόμια των ξένων εντός της αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένης της Αιγύπτου.
Greek Church of the Holy Sepulchre, Jerusalem, April 11th 1839, plate 4 from Volume I of 'The Holy Land', engraved by Louis Haghe (1806-85) pub. 1842 by David Roberts Όταν το 1940 τα ελληνικά προξενεία διεξήγαγαν έρευνα για τις επαγγελματικές δραστηριότητες των Ελλήνων, αποκάλυψαν μια ενδιαφέρουσα κοινωνική διαστρωμάτωση: οι «υπάλληλοι γραφείου» αποτελούσαν την πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού, που ανερχόταν στο 33,5% αυτού. Ακολούθησαν οι τεχνικοί (13,2%), οι εργάτες βιοτεχνίας (12,8%) και οι διάφοροι καταστηματάρχες (7,8%), ενώ αρκετά άλλα επαγγέλματα όπως καλλιτέχνες, σερβιτόροι, δάσκαλοι και καθηγητές, οδηγοί, νοσοκόμοι, γιατροί και κάθε είδους των ελεύθερων επαγγελμάτων ανερχόταν σε λίγο περισσότερο από το ένα τέταρτο του εργατικού δυναμικού. Τέλος, η ανώτερη μεσαία τάξη και οι μεγαλοαστοί της κοινότητας -έμποροι και βιομήχανοι, διάφοροι επιχειρηματίες, γαιοκτήμονες και εισοδηματίας- αντιπροσώπευαν το 6,6%. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η κοινότητα περιείχε επίσης σημαντικό αριθμό άπορων με πολύ χαμηλά εισοδήματα ή κανένα απολύτως εισόδημα. Εάν οι μεγιστάνες που αναφέρθηκαν παραπάνω συμμετείχαν σε φιλανθρωπικές δραστηριότητες (κοινωνικές κουζίνες, ορφανοτροφεία, νοσοκομεία κ.λπ.), ήταν επειδή υπήρχε πραγματική ανάγκη για αυτές τις δράσεις. Μάλιστα, υπήρχαν άνθρωποι που βασίστηκαν σε τέτοιες πρακτικές για την επιβίωσή τους.
Μπορείτε να διαβάσετε την υπόλοιπη συνέντευξη εδώ: Ο Άγγελος Νταλαχάνης για την ελληνική διασπορά στην Αίγυπτο και τη Μέση Ανατολή