Διασχίζοντας τον Ωκεανό

Διασχίζοντας τον Ωκεανό  
Η δίγλωσση έκδοση Διασχίζοντας τον Ωκεανό [Εκδόσεις Πυξίδα της Πόλης, 2025] της Νίκης Τρουλλινού, που κυκλοφορεί με την υποστήριξη της Περιφέρειας Κρήτης και του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων και σε αγγλική μετάφραση της Ελένης Hall Μανωλαράκη, περιλαμβάνει δώδεκα διηγήματα που ακολουθούν τις διαδρομές Ελλήνων μεταναστών – καθημερινοί ήρωες, σαν εμάς – καθώς διασχίζουν ωκεανούς αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον. Τα ταξίδια τους είναι μακρινά και δύσκολα, σημαδεμένα από απώλεια, πίκρα, σκληρή δουλειά, νοσταλγία και μοναξιά. Ωστόσο, είναι επίσης γεμάτα ελπίδες, όνειρα, χαρές και ανακαλύψεις.
 
Όπως οι απόγονοι του Οδυσσέα, αυτοί οι πρωτοπόροι περιπλανιούνται στον κόσμο, αιχμάλωτοι για πάντα ανάμεσα στην αγάπη τους για τις νέες τους πατρίδες και τους βαθείς δεσμούς με τον τόπο γέννησής τους. Και το ταξίδι, που διαρκώς εξελίσσεται, τους σπρώχνει μπροστά, με τις καρδιές τους να πλοηγούνται στα κύματα της νοσταλγίας και της περιπέτειας.
Στον χαιρετισμό του, ο Περιφερειάρχης Σταύρος Αρναουτάκης επισημαίνει ότι «Οι άνδρες και γυναίκες της Κρήτης, όπως και άλλοι Έλληνες, περιπλανήθηκαν στους δρόμους και τις θάλασσες του γνωστού κόσμου από τις εποχές του Οδυσσέα. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, περάσαμε συλλογικά τον Ατλαντικό και άλλους ωκεανούς αναζητώντας εργασία, στέλνοντας μεγάλο μέρος από ό,τι ελάχιστο κάναμε πίσω στις οικογένειές μας».
Η Τρουλλινού καθοδηγεί τους αναγνώστες σε ένα ταξίδι από την Κρήτη προς τον κόσμο και πίσω στο νησί. Οι ιστορίες της «μιλούν για παράδοση, πρόοδο, φιλία, απώλεια, θάρρος και αγάπη». Πάνω απ’ όλα, οι αναγνώστες καλούνται να «περιπλανηθούν στους λαβύρινθους της Μνήμης, ατομικής και συλλογικής».
Το Reading Greece μίλησε για το βιβλίο με τη Νίκη Τρουλλινού, συζητώντας πώς προέκυψε η ιδέα μιας λογοτεχνικής χαρτογράφησης αυτών των μεταναστευτικών διαδρομών, τα συναισθήματα που είχαν οι μετανάστες στα μακριά και δύσκολα ταξίδια τους, και πώς αυτά μετατράπηκαν σε όνειρα και ελπίδες για ένν νέο κόσμο που τους περιμένει.

Το βιβλίο ακολουθεί τις διαδρομές των μεταναστών της Κρήτης, καθώς διασχίζουν τον ωκεανό αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον. Πώς προέκυψε η ιδέα μιας λογοτεχνικής χαρτογράφησης αυτών των διαδρομών;
Η ιστορία αυτή ξεκινά αρκετά παλιά, πριν από την εποχή της πανδημίας COVID. Μαζί με το μουσικό σύνολο Ode – Poros, ετοιμάσαμε μια παράσταση που συνδύαζε μουσική και αφηγηματικό λόγο, χαρτογραφώντας την ιστορία της ελληνικής μετανάστευσης με ιδιαίτερη έμφαση στους Κρητικούς που άφησαν πίσω τους την πατρίδα τους. Η ιδέα ήταν η εξής: τώρα που ξένοι, μετανάστες ή πρόσφυγες, φτάνουν στο κατώφλι μας και τόσο συχνά αποτυγχάνουμε να ανοίξουμε την πόρτα, μήπως ήρθε η ώρα να κοιτάξουμε πίσω; Ποιοι ήμασταν κάποτε; Πόσοι εκατοντάδες χιλιάδες έφυγαν από αυτή τη γη, όχι μόνο πολύ παλιά, αλλά ακόμη και πρόσφατα; Μια Ελλάδα εδώ, μια άλλη εκεί έξω – μια απόλυτη, αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Ίσως ήρθε η ώρα να θυμηθούμε. Η παράσταση εξελίχθηκε υπέροχα. Περιόδευσε σε όλο το νησί, χωρίς ούτε μία άδεια θέση. Και λίγο αργότερα ήρθε η πρόσκληση να την παρουσιάσουμε στην Αμερική. Χαρήκαμε πολύ, διαβατήρια στο χέρι, και τότε ήρθε η COVID. Ίσως, με κάποιο τρόπο, αυτό το όνειρο έμεινε ανεκπλήρωτο. Μια σιωπηλή λαχτάρα.
Την ίδια περίοδο, η αγαπημένη μου φίλη Ελένη Hall Μανωλαράκη, επίκουρη καθηγήτρια κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα και η ίδια μετανάστρια, με πίεζε συνεχώς: «Έλα, ας κάνουμε ένα δίγλωσσο βιβλίο». Εγώ είχα μόνο ένα μικρό κομμάτι αμερικανικής εμπειρίας για να αντλήσω. Συγκέντρωσα υλικό, κείμενα από τέσσερα προηγούμενα βιβλία μου, μαζί με αποσπάσματα ημερολογίου από την παραμονή μου στη Δυτική Ακτή πριν από χρόνια. Όμως σύντομα έγινε σαφές: χρειαζόταν πολύ περισσότερη δουλειά εδώ. Έτσι, ξεκίνησα την προσπάθεια, και το ταξίδι που ακολούθησε ήταν όμορφο. Γράφοντας ενώ αναζητούσα, ψάχνοντας μέσα μου μέσα από την πράξη της γραφής. Το θέμα, φυσικά, έχει τις προκλήσεις του: τόσα πολλά έχουν ήδη γραφτεί, ήδη ειπωθεί – πώς να ξεφύγεις από τα κλισέ; Και τότε, απρόσμενα, εμφανίζονταν λίγες σπάνιες φωτογραφίες, πολύτιμα μικρές «νύξεις» από το παρελθόν. Ό,τι έγραφα ταξίδευε με email στην Αμερική, όπου η Ελένη το μετέφραζε. Μετά αυτό επέστρεφε, προχωρούσε ξανά μπροστά, μοιραζόταν με άλλους που πρόσφεραν τις παρατηρήσεις τους, διορθώσεις, πραγματολογικές διευκρινίσεις που έπρεπε να γίνουν. Δουλέψαμε εντατικά για δύο χρόνια. Αλλά η έκδοση του βιβλίου αποδείχθηκε δύσκολη. Η Περιφέρεια Κρήτης, που είχε στηρίξει και τη συναυλία, παρενέβη και πρόσφερε μια λύση. Μια επιμελημένη δίγλωσση έκδοση, τυπωμένη σε καλό χαρτί, σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Προς το παρόν δεν είναι προς πώληση. Αντίθετα, μεταφέρεται από χέρι σε χέρι ανάμεσα σε μέλη της διασποράς που επιστρέφουν στην Κρήτη για τις καλοκαιρινές τους συγκεντρώσεις. Έφερε χαρά — και εμείς, με τη σειρά μας, ελπίζουμε να βρούμε έναν τρόπο να το προχωρήσουμε παραπέρα. Να το μεταφέρουμε πιο μακριά. Ας πούμε ότι έγινε μια αρχή.
Emigrants coming to the ‘Land of Promise’, Library of Congress, 1912
Δίνετε ιδιαίτερη έμφαση στην απεικόνιση των συναισθημάτων που είχαν αυτοί οι μετανάστες στα μακριά και δύσκολα ταξίδια τους. Πώς μετατράπηκαν η απώλεια και η νοσταλγία σε όνειρα και ελπίδες για έναν νέο κόσμο που έρχεται;
Πιστεύω ότι, ως συγγραφέας, έχω καθήκον να ρίξω φως στον συναισθηματικό κόσμο των μεταναστών – να εξερευνήσω τα εσωτερικά τοπία τους, όσα κουβαλούν σιωπηλά, όσο και τις σκληρές πραγματικότητες που τους ανάγκασαν να φύγουν. Και, δυστυχώς, συνεχίζουν να φεύγουν· αυτή τη φορά, η νεότερη γενιά που αναγκάστηκε να φύγει εξαιτίας της πρόσφατης οικονομικής κρίσης. Τα πράγματα έχουν αλλάξει τόσο πολύ. Κάποτε, έφευγαν οι δικοί μας, σπρωγμένοι από τη φτώχεια, την ανέχεια και την ανεργία. Άφησαν μια πατρίδα – πόνεσαν, αλλά έφυγαν. Και τώρα, ξαφνικά, στον 21ο αιώνα, φεύγουν τα πιο φωτεινά μυαλά μας — με λαμπρές σπουδές, με διδακτορικά. Και τους βλέπουμε να φεύγουν, έκπληκτοι, ανήμποροι, ρωτώντας τον εαυτό μας: «Πού κάναμε λάθος; Τι κάναμε;» Αυτό, θα έλεγα, είναι η καρδιά του διηγήματος «Οι άντρες δεν κλαίνε».
Από την άλλη, επειδή πάντα με τραβούσε βαθιά η Ιστορία, ένιωσα την ανάγκη να γράψω για το Εβραιόπουλο που υιοθετήθηκε στην Αμερική μετά τον πόλεμο, για τον Έλληνα πιλότο που πέταξε στον πόλεμο της Κορέας, για τον μετανάστη πρώτης γενιάς που γύρισε σπίτι και έχτισε το καλύτερο ξενοδοχείο στο Νότο. Και επίσης, για τον βετεράνο του Βιετνάμ — έναν διαφορετικό τύπο μετανάστη — που βρίσκει τον δρόμο που τον οδηγεί στη νότια Κρήτη και μαθαίνει να μαγειρεύει γεμιστά … «τροποποιημένα». Βλέπετε, και πάλι γράφω διηγήματα, καθημερινές ιστορίες απλών ανθρώπων που η ζωή τους διαμορφώνεται από το μεγάλο κύμα της Ιστορίας. Το αγαπώ πραγματικά αυτό – τους πολέμους, τις μεταναστεύσεις, τις ανάγκες που αλλάζουν σε κάθε εποχή και τους απλούς ανθρώπους που βρίσκονται μέσα σε αυτό το ρεύμα: Πώς αισθάνονται; Τι κάνουν; Πού πηγαίνουν; Τι ελπίζουν; Θα τα καταφέρουν;
Πραγματικά χρειάζομαι αυτόν τον ευρύτερο ιστορικό «καμβά» για να γράψω – είναι μια περιπέτεια από μόνη της: να διαβάζω βιβλία, να ψάχνω παλιές εφημερίδες, να μελετώ το υλικό, να μαθαίνω τα τοπία, ακόμα και να ταξιδεύω εκεί, αν είναι δυνατόν. Τα μέρη, η ίδια η γεωγραφία και, φυσικά, το άλμα που όλα αυτά προσφέρουν στη μυθοπλασία. Γιατί, όντως, στέκεσαι στην Ιστορία και σε αληθινές ιστορίες, αλλά αυτό που επιδιώκεις να γράψεις είναι Λογοτεχνία.

Το βιβλίο περιλαμβάνει επίσης σημαντικό φωτογραφικό υλικό, το οποίο αποτελεί ανεκτίμητο θησαυρό που φυλάσσει μνήμες και αναμνήσεις. Πείτε μας λίγα πράγματα για αυτές τις φωτογραφίες.
Όσο για τις φωτογραφίες, το διαδίκτυο πλέον είναι γεμάτο από αυτές, και αυτό είναι σημαντικό. Έχει πραγματικά σημασία ότι οι ανθρωπολογικές μελέτες γύρω από τη Μνήμη αποκτούν επιτέλους έδαφος. Αρχεία δημιουργούνται, ξεχασμένο υλικό δωρίζεται, και πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο σηκώνουν τη σημαία· το ίδιο ισχύει και για τους δικούς μας θεσμούς. Κατά καιρούς προκύπτουν εκθέσεις, συχνά με μεγάλη επιτυχία, που χτυπούν το καμπανάκι του κινδύνου. Ρίξτε μια ματιά στην εικόνα του εξωφύλλου: ένα μεγάλο καράβι, κάπου στη δεκαετία του 1960, ουσιαστικά χθες, γεμάτο με δικούς μας ανθρώπους, να κατευθύνεται, κατά πάσα πιθανότητα, προς την Αυστραλία. Απίστευτο, κι όμως: μήπως η εικόνα είναι σχεδόν ίδια με τα υπερφορτωμένα καράβια του σήμερα, που μεταφέρουν τους απελπισμένους μετανάστες του 21ου αιώνα; Αλλάζει μόνο το χρώμα, τα δικά μας ήταν λευκά. Μερικές φορές ούτε καν αυτό. Αυτή η ίδια φωτογραφία παρουσιάστηκε σε έκθεση στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Ή σκεφτείτε τους χωριανούς από το Νέο Χωριό Αποκορώνου, φωτογραφημένους στη Γιούτα το 1916 – είναι οι παππούδες των παιδικών μου φίλων! Ή τα ελληνόπουλα που υιοθετήθηκαν σε ένα σπίτι στο Σαν Ντιέγκο το 1956, όπως φαίνεται στο βιβλίο της Goda van Steen Adoption , Memory and Cold War Greece : Kids Pro Quo ?  Ή η οικογένεια Αδοντάκη, ξανά στη Γιούτα, πίσω στο 1908 – και το εκπληκτικό είναι ότι τώρα ψωνίζουμε στο μαγαζί που διαχειρίζονται τα εγγόνια τους στα Χανιά. Η φωτογραφία στο οπισθόφυλλο; Είναι ένα πακέτο επιστολών – η αλληλογραφία ανάμεσα σε μια από τις πιο αγαπημένες μου φίλες και εμένα. Εκείνη ήταν στην Αμερική τη δεκαετία του ’70, σπουδάζοντας μαθηματικά· εγώ στην Αθήνα, σπουδάζοντας νομική. Όλο αυτό μοιάζει λίγο με παιχνίδι, ένα μυστικό νεύμα σε ανθρώπους που αγαπώ. Μόνο που τώρα, σας είπα τα πάντα. Ή σχεδόν τα πάντα. Σας ευχαριστώ, από καρδιάς.
___________________
Η Νίκη Τρουλλινού γεννήθηκε στα Χανιά και ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι δικηγόρος και έχει εργαστεί στην εκπαίδευση και τον αγροτουρισμό. Έχει εκδώσει δέκα συλλογές διηγημάτων, δύο μυθιστορήματα και μικρά δοκίμια, και ήταν υποψήφια για το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο το 2024. Κείμενά της —λογοτεχνικά, κριτικά και ταξιδιωτικά— έχουν δημοσιευτεί σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες. Τα λογοτεχνικά της έργα έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά και αραβικά. Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και της PEN Greece.
Η Ελένη Χολ Μανωλαράκη είναι πτυχιούχος Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και διδάκτορας Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Cornell. Είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα. Στις δημοσιεύσεις της περιλαμβάνεται το βιβλίο Noscendi Nilum Cupido: Imagining Egypt from Lucan to Philostratus (De Gruyter, 2013), καθώς και άρθρα και κεφάλαια σε συλλογικούς τόμους για Ρωμαίους συγγραφείς. Αυτή είναι η πρώτη της μετάφραση από τα ελληνικά στα αγγλικά — ένα εγκάρδιο δώρο στην πατρίδα και τη μητρική της γλώσσα. Συνέντευξη: Αθηνά Ρώσσογλου
Από Greek News Agenda